22.09.2004 Çarþamba

Türkiye' nin "üniversite-sanayi iþbirliði' ne ihtiyacý olup olmadýðý, ilk kez açýkça, 1983 yýlýnda hazýrlanan ilk "Türkiye Bilim Politikasý" belgesinde irdelenmiþ ve Türkiye' nin bu konudaki beklentileri tanýmlanmýþtýr. Bilim Politikasý belgesi ile ülkemiz gündemine giren en önemli kurum, baþbakanýn baþkanlýðýnda faaliyet göstermesi öngörülen ve 1983 tarihinde kurulmuþ olan "Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu' dur. Yýlda iki kez toplanmasý öngörülen bu Kurul, ne yazýk ki, ilk toplantýsýný 1989 yýlýnda yapabilmiþtir. Ülkemizdeki AR-GE personeli sayýsýnýn 10.000 çalýþan baþýna 30 kiþiye yükseltilmesi ve GSYÝH' dan AR-GE faaliyetlerine ayrýlan yapýn %2' ye çýkarýlmasý kararlarýnýn alýndýðý toplantýnýn ardýndan ne yazýk ki somut adýmlar atýlamamýþtýr. 1993' ten bu yana görev yapan hükümetler ne yazýk ki belirlenen hedeflere eriþmeyi saðlayacak davranýþlara girmemiþlerdir. Dolayýsýyla, 2001 yýlý itibariyle Türkiye sadece bilimsel yayýn sýralamasýnda öngördüðü hedefi iþmýþ 25. sýraya yükselmiþtir. Diðer hedeflere ise eriþmek bir yana 1993' teki durumun bile gerisine düþtüðü söylenebilir.

Her þeye raðmen, Türkiye Cumhuriyeti devleti artýk, bir "Bilim ve Teknoloji Politikasý" oluþturmuþ durumdadýr. Bilim ve teknoloji çalýþmalarý bir bütünün parçalarý olmakla birlikte ülkemizdeki sistemi doðru deðerlendirebilmek için "bilimsel AR-GE" ve "teknolojik AR-GE" çalýþmalarýna saðlanan destekleri ayrý ayrý ele almak daha uygun olacaktýr. Teknolojik AR-GE çalýþmalarýnýn desteklenmesi sürecinde baþta TÜBÝTAK olmak üzere, TTGV, KOSGEB, …. gibi kurumlar görevlendirilmiþtir. Akademik AR-GE çalýþmalarýna destek saðlayan kurumlar ise TÜBÝTAK, TÜBA ve DPT' dir. Bu kurumlar arasýnda akademik dünya ile en yakýn iliþki içinde olan kurum TÜBÝTAK' týr. TÜBA , kuruluþ amaçlarý da dikkate alýndýðýnda zaten AR-GE desteði saðlamak üzere kurgulanmýþ bir yapý deðildir. Ancak,sosyal bilimler alanýnda kurumsal bir desteðin eksikliðini gidermek amacýyla bu alanda TÜBÝTAK benzeri bir misyon edinmiþ ve sosyal bilimler projelerine destek saðlamaya baþlamýþtýr. Ayrýca, "Baþarýlý Genç Bilim Adamlarýný" teþvik etmek ve yurtdýþýnda çalýþmakta olanlarý da Türkiye' ye çekebilmek için bir ödül mekanizmasý oluþturmuþtur. Ancak, bu destekler mütevazý boyutlardadýr ve proje desteðinden ziyade "prestij" amaçlý olmaktadýr.

TÜBÝTAK' ýn saðladýðý teknolojik AR-GE proje destekleri 1995 yýlýndan bu yana uygulanmaktadýr. Bu güne kadar, 1027 firma 2382 proje ile destek baþvurusu yapmýþ, bunlardan 143 tanesi geri çekilmiþ, 306 tanesi reddedilmiþ ve 1724 tanesi desteklenmiþtir. Bu projelerin tahmini maliyeti 1.016 milyon ABD dolarýdýr ve destekleme oraný TL bazýnda %55, ABD dolarý bazýnda da %29' dur. Bunlardan 893 proje tamamlanmýþ ve 142.170.000. ABD dolarý destekleme kararý alýnmýþ ve 126.770.00 ABD dolarý ödenmiþtir.

Bu projeleri veren kuruluþlardan 230 tanesi büyük, 797 tanesi de KOBÝ ölçeðindeki firmalardýr.

Projelerin 1264 tanesi KOBÝ ölçeðindeki firmalar tarafýndan, 1118 tanesi de büyük ölçekli firmalar tarafýndan verilmiþtir. Projelerin sayýsal olarak %53' ü KOBÝ' lere ait olmasýna raðmen, saðlanan proje desteðinin %27' si KOBÝ' lere aittir. Bu durum, ortalama birim proje maliyetlerinden de görülmektedir; yýllara göre, KOBÝ projelerinin birim desteði yaklaþýk 11.000 ile 36.000 ABD dolarý arasýnda, büyük firmalarýn projeleri de 42.000 ile 176.000 ABD dolarý arasýnda deðiþmektedir.

EUREKA çerçevesinde þimdiye kadar tamamlanmýþ olan 22 proje vardýr; toplam bütçesi 208.406.000 ABD dolarý olan projeler için Türkiye 18.070.000 ABD dolarlýk katký yapmýþtýr. 42 kuruluþun katýldýðý bu projelerde 15 KOBÝ, 10 büyük ölçekli firma ve 17 üniversite veya kamu kuruluþu yer almýþtýr. Halen devam eden 25 proje vardýr ve bu projelerin toplam bedeli 152.490.000 ABD dolarýdýr. Bu projelere Türkiye 28.170.000 ABD dolarý katký yapmýþ; 19 KOBÝ, 9 büyük ölçekli firma ve 21 üniversite veya kamu kuruluþu yer almýþtýr.

Kurucu üyeleri aðýrlýklý olarak sektörden oluþan TTGV' nin finansal kaynaklarý Hazine Müsteþarlýðý, Dünya Bankasý ve Dýþ Ticaret Müsteþarlýðý tarafýndan saðlanmaktadýr. Kurulduðu 1991 yýlýndan bu yana Hazine Müsteþarlýðý/Dünya Bankasý kaynaklarý ile Teknoloji Geliþtirme Projesi desteði saðlamaktadýr. Bugüne kadar TTGV, toplam 258 teknoloji geliþtirme projesine yaklaþýk 100 milyon ABD Dolarý tutarýnda destek saðlamýþtýr. TTGV' nin proje desteði saðladýðý firmalarýn %73' ü 1-200 arasýnda çalýþana sahip KOBÝ ölçeðindeki iþletmelerdir. Firmalar yaþ durumuna göre deðerlendirilecek olursa, %53' ünün 10 yaþ altý, % 19,5' inin 11-20 yaþ arasý, % 19,5' inin 21-30 yaþ arasý ve % 8' inin de 30 yaþ üzeri olduðu görülür. Desteklenen firmalarýn %70' inde AR-GE personeli sayýsý 10 kiþiden azdýr. %22'sinde 11-50 arasýndadýr ve sadece %8' inde 50 kiþinin üzerindedir. Firmalarýn %24' ünün yýllýk AR-GE harcamasý 100.000 ABD dolarýnýn altýndadýr. %56' sýnýn 100 bin ile 1 milyon ABD dolarý arasýnda olup %20' sinde ise 1 milyon ABD dolarýndan fazladýr. Desteklenen projelerde görev alan personelin öðrenim durumuna bakarsak sadece %16' sýnýn doktoralý olduðunu, %27' sinin yüksek lisans ve %42' sinin de lisans derecesine sahip olduðunu görüyoruz. Bu projelerde alýnan hizmet alýmýnýn %52' sinin üniversitelerden, %20' sinin kamu kuruluþlarýndan ve % 28' inin de özel sektörden alýndýðý belirtilmiþtir. Her ne kadar hizmet alýmýnýn yarýdan fazlasý üniversitelerden yapýlýyorsa da proje bedeli içindeki yapýnýn ne olduðu konusunda bir bilgiye eriþilememiþtir.

KOSGEB tarafýndan saðlanan "geri ödemeli" veya "geri ödemesiz" desteklerin tutarý ve desteklenen proje veya iþletme sayýsý hakkýnda bilgi edinilememiþtir. Ancak, "KOBÝ Teþvik Belgesi" sayýsý, niteliði ve tutarý hakkýnda bilgi bulunabilmiþtir. Buna göre; 1997-2002 yýllarý arasýnda "Sabit Yatýrým Tutarý" 192.961.025.000.000 TL olan 6281 adet belge verilmiþ ve 44.042 kiþilik istihdam saðlanmýþtýr. Ayrýca, 104.087.988.000.000 TL "Yatýrým Kredisi" ve 50.427.231.000.000 TL de "Ýþletme Kredisi" olmak üzere toplam 154.515.219.000.000 TL kredi verildiði ifade edilmektedir.
Teknolojik AR-GE desteði saðlayan kurumlardan birisi de Savunma Sanayi Müsteþarlýðý (SSM)' dir. 1986-2000 yýllarý arasýnda bu müsteþarlýðýn saðladýðý gelirlerin tutarý 11,6 Milyar ABD dolarýdýr. Bu kaynak, savunma sistemlerinin tedarik ve modernizasyon projelerinin finansmaný ve yerli savunma sanayinin kalkýndýrýlmasý amacýyla kullanýlmaktadýr. Giderlerin daðýlýmý ise, %2,0 idari; %7,0 kamulaþtýrma; %70.1 projeler; %20,5 diðer; ve % 04 AR-GE harcamalarý þeklindedir. 1986-2000 yýllarý arasýnda SSM' de toplanan 11,6 milyar dolar gelirin yaklaþýk %70'i savunma gücümüzün modernizasyonu amaçlý projelerde kullanýlmýþtýr. Bu gelirin, %0,4' lük 38 milyon dolar gibi çok küçük bir kýsmý AR-GE' ye ayrýlabilmiþtir. 2002 yýlýnda beklenen 700 milyon dolarlýk gelirin %90' lýk kýsmýnýn Türk Silahlý Kuvvetlilerinin modernizasyon projelerine harcanmasý, kalan kýsmýnda bugüne kadar gerçekleþmiþ daðýlýmdan farklý olarak, AR-GE' ye en az %2' lik pay ayrýlmasý hedeflenmiþtir.

Akademik AR-GE çalýþmalarýna destek saðlayan en önemli iki kurumdan birisi olan DPT' in saðlamýþ olduðu desteklerde gerek baþvuru sürecinde gerekse destek saðlandýðý taktirde proje finansmanýnýn kullanýlmasý süreçlerinde üniversite rektörlükleri devrededir.

Ayrýca, bu projeler "teknolojik araþtýrma" projeleri olarak adlandýrýlmaktadýr ve tam olarak "akademik AR-GE" projeleri olduðunu da söylemek mümkün deðildir. Üniversitelerimizde, 2000 yýlýnda 386 proje için 144.176 milyar TL, 2001 yýlýnda 390 proje 199.170 milyor TL, 2002 yýlýnda 344 projeye 583.228 milyar TL ve 2003 yýlýnda da 239 projeye 584.341 milyar TL destek saðlanmýþtýr. Ortalama proje destek miktarlarý 2000 yýlýnda 374 milyar TL, 2001 yýlýnda 511 milyar TL, 2002 yýlýnda 1.695 milyar TL, 2003 yýlýnda 2.445 milyar TL mertebelerinde olmuþtur.
Ancak; Ankara, Ýstanbul ve Ýzmir' deki 12 devlet üniversitesi gerek sayýsal olarak gerekse bütçe bakýmýndan bu desteklerin büyük kýsmýný almýþlardýr. Bu arada; DPT projelerinin yýllara yayýlan özellikte olduðu, yani proje destek miktarlarýnýn yýllýk ödenek miktarlarý olmadýðý unutulmamalýdýr.
Gerçekleþen yýllýk harcama miktarlarý; 1999 yýlýnda 29 260 milyar TL, 2000 yýlýnda 34.035 milyar TL, 2001 yýlýnda 80.556 milyar TL ve 2002 yýlýnda da 132. 456 milyar olmuþtur.

Akademik AR-GE çalýþmalarýna gerçek anlamda destek saðlayan tek kurum olarak TÜBÝTAK' ýn da saðladýðý destek miktarlarýnýn yeterli olduðunu söylemek zordur.

1990 ile 2002 yýllarý arasýnda TÜBÝTAK araþtýrma gruplarýnca desteklenen proje sayýlarýna bakýldýðýnda saðlanan desteðin ne yazýk ki çok küçük miktarlada olduðu görülmektedir. Bu sürede, Elektrik, Elektronik, Enformatik Araþtýrma Grubu' na önerilen 357 projenin 13 tanesi geri çekilmiþ, 197 tanesi reddedilmiþ ve 142' si desteklenmiþtir. Ayrýca, alt yapý projesi olarak önerilen 41 projeden 18 tanesi ve önerilen 32 uluslar arasý projeden de 26 tanesi desteklenmiþtir. Ünite projeleri ve doktora sonrasý projeler de dikkate alýndýðýnda, önerilen toplam 457 projeden 198 tanesi desteklenmiþtir. Makine, Kimyasal Teknolojiler, Malzeme ve Ýmalat Sistemleri Araþtýrma Grubu, bu süre içinde toplam 309 proje desteklemiþtir. Ýnþaat ve Çevre Teknolojileri Araþtýrma Grubu, 156 araþtýrma projesi, 19 alt yapý projesi olmak üzere bu sürede toplam 175 proje desteklemiþtir. Veteriner ve Hayvancýlýk Araþtýrma Grubu, 332 proje desteklemiþtir. Saðlýk Bilimleri Araþtýrma Grubu, 1963 yýlýndan 2002 yýlýna kadar desteklenen projelere iliþkin istatistikleri vermiþtir, ve buna göre önerilen toplam 2552 projeden 960 tanesinin desteklendiði görülmektedir. Diðer taraftan, Tarým, Orman ve Gýda Teknolojileri, Temel Bilimler, Yer, Deniz, Atmosfer Bilimleri Araþtýrma Gruplarý tarafýndan bu sürede desteklenen projeler hakkýda sayýsal verilere ulaþýlamamýþtýr.

TÜBÝTAK' ýn araþtýrma gruplarý aracýlýðýyla akademik AR-GE çalýþmalarýna saðladýðý destek miktarlarý hakkýnda TÜBÝTAK' ýn 2001 ve 2002 yýllarý faaliyet raporlarýndan bilgi edinilmiþtir. 2001 yýlýnda önerilen 966 araþtýrma projesinden 348 ve 115 alt yapý projesinden 60 proje olmak üzere 408 proje desteklenmiþtir. Araþtýrma projeleri için 5.446.154.768.000 TL ve alt yapý projeleri için de 98.431.910.000 TL destek saðlanmýþtýr. 2002 yýlýnda ise 1008 araþtýrma proje önerisiden 443 tanesinin ve alt yapý projesi olarak da önerilen 154 projeden 91 tanesinin desteklenmesine karar verilmiþtir. Toplam olarak, araþtýrma projeleri için 10.121.916.290.000 TL ve alt yapý projeleri için de 232.175.000.000 TL destek verilmiþtir. Ortalama proje destek miktarlarý 2001 yýlýnda araþtýrma projeleri için yaklaþýk 15.650 milyon TL ve alt yapý projeleri için de 1.641 milyon TL ve 2002 yýlýnda da araþtýrma projeleri için 22.849 milyon TL ve alt yapý projelerinde 2.551 milyon Tl olmuþtur. Elektrik, Elektronik, Enformatik; Makine, Kimyasal Teknolojiler, Malzeme ve Ýmalat Sistemleri; Ýnþaat ve Çevre Teknolojileri araþtýrma gruplarý tarafýndan mühendislik çalýþmalarýna verilen ortalama proje desteði 2001 yýlýnda 30. 238 milyon TL ve 2002 yýlýnda da 32.411 milyon TL olup, genel ortalamadan daha yüksektir. Toplam proje desteklerinin yaklaþýk %40' ý mühendislik çalýþmalarýna saðlanmýþken 2002 yýlýnda bu miktar %30.1' e düþmüþtür. TÜBÝTAK' ýn temel bilim çalýþmalarýna verdiði destekten bu alandaki çalýþmalara önem verildiði anlaþýlmaktadýr. Toplam desteðin yaklaþýk %25' i 2001 yýlýnda ve %30' u da 2002 yýlýnda temel bilim çalýþmalarýna ayrýlmýþtýr.

Deðiþik kaynaklardan alýnarak daha önce sunulmuþ olan veriler sadece proje bazýnda yapýlan çalýþmalara saðlanan destekler hakkýndadýr. Halbuki, genel bir açýdan deðerlendirme yapýldýðýnda; 1990 ile 2000 yýllarý arasýnda "AR-GE harcamalarýnýn GSYÝH içindeki oraný" nýn %0,32' den %0,64' e yükseldiði, "toplam AR-GE harcamalarý" nýn 855 600 bin ABD dolarýndan 2.749.200 bin ABD dolarýna ulaþtýðý ve "istihdam edilen 10.000 kiþiye düþen AR-GE personeli sayýsý" nýn ise 7,5' tan 13,1' e çýktýðý görülür. Sevindirici bir geliþme gibi görünse de varýlan noktanýn yeterli olmadýðý, OECD ülkeleri ile kýyaslandýðýnda yaratýlan potansiyelin eþik deðerlerin bile çok gerilerinde olduðu bilinmektedir.

Kaynak:

A.H.Serbest, Mühendislik Fakülteleri Altyapýsý ve AR-GE Kaynaklarý, Mühendislik Dekanlar Konseyi 1. Ulusal Mühendislik Kongresi, 20-21 Mayýs 2004 Eski Foça-Ýzmir.

Türkiye' nin "üniversite-sanayi iþbirliði' ne ihtiyacý olup olmadýðý, ilk kez açýkça, 1983 yýlýnda hazýrlanan ilk "Türkiye Bilim Politikasý" belgesinde irdelenmiþ ve Türkiye' nin bu konudaki beklentileri tanýmlanmýþtýr. Bilim Politikasý belgesi ile ülkemiz gündemine giren en önemli kurum, baþbakanýn baþkanlýðýnda faaliyet göstermesi öngörülen ve 1983 tarihinde kurulmuþ olan "Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu' dur. Yýlda iki kez toplanmasý öngörülen bu Kurul, ne yazýk ki, ilk toplantýsýný 1989 yýlýnda yapabilmiþtir. Ülkemizdeki AR-GE personeli sayýsýnýn 10.000 çalýþan baþýna 30 kiþiye yükseltilmesi ve GSYÝH' dan AR-GE faaliyetlerine ayrýlan yapýn %2' ye çýkarýlmasý kararlarýnýn alýndýðý toplantýnýn ardýndan ne yazýk ki somut adýmlar atýlamamýþtýr. 1993' ten bu yana görev yapan hükümetler ne yazýk ki belirlenen hedeflere eriþmeyi saðlayacak davranýþlara girmemiþlerdir. Dolayýsýyla, 2001 yýlý itibariyle Türkiye sadece bilimsel yayýn sýralamasýnda öngördüðü hedefi iþmýþ 25. sýraya yükselmiþtir. Diðer hedeflere ise eriþmek bir yana 1993' teki durumun bile gerisine düþtüðü söylenebilir.

Her þeye raðmen, Türkiye Cumhuriyeti devleti artýk, bir "Bilim ve Teknoloji Politikasý" oluþturmuþ durumdadýr. Bilim ve teknoloji çalýþmalarý bir bütünün parçalarý olmakla birlikte ülkemizdeki sistemi doðru deðerlendirebilmek için "bilimsel AR-GE" ve "teknolojik AR-GE" çalýþmalarýna saðlanan destekleri ayrý ayrý ele almak daha uygun olacaktýr. Teknolojik AR-GE çalýþmalarýnýn desteklenmesi sürecinde baþta TÜBÝTAK olmak üzere, TTGV, KOSGEB, …. gibi kurumlar görevlendirilmiþtir. Akademik AR-GE çalýþmalarýna destek saðlayan kurumlar ise TÜBÝTAK, TÜBA ve DPT' dir. Bu kurumlar arasýnda akademik dünya ile en yakýn iliþki içinde olan kurum TÜBÝTAK' týr. TÜBA , kuruluþ amaçlarý da dikkate alýndýðýnda zaten AR-GE desteði saðlamak üzere kurgulanmýþ bir yapý deðildir. Ancak,sosyal bilimler alanýnda kurumsal bir desteðin eksikliðini gidermek amacýyla bu alanda TÜBÝTAK benzeri bir misyon edinmiþ ve sosyal bilimler projelerine destek saðlamaya baþlamýþtýr. Ayrýca, "Baþarýlý Genç Bilim Adamlarýný" teþvik etmek ve yurtdýþýnda çalýþmakta olanlarý da Türkiye' ye çekebilmek için bir ödül mekanizmasý oluþturmuþtur. Ancak, bu destekler mütevazý boyutlardadýr ve proje desteðinden ziyade "prestij" amaçlý olmaktadýr.

TÜBÝTAK' ýn saðladýðý teknolojik AR-GE proje destekleri 1995 yýlýndan bu yana uygulanmaktadýr. Bu güne kadar, 1027 firma 2382 proje ile destek baþvurusu yapmýþ, bunlardan 143 tanesi geri çekilmiþ, 306 tanesi reddedilmiþ ve 1724 tanesi desteklenmiþtir. Bu projelerin tahmini maliyeti 1.016 milyon ABD dolarýdýr ve destekleme oraný TL bazýnda %55, ABD dolarý bazýnda da %29' dur. Bunlardan 893 proje tamamlanmýþ ve 142.170.000. ABD dolarý destekleme kararý alýnmýþ ve 126.770.00 ABD dolarý ödenmiþtir.

Bu projeleri veren kuruluþlardan 230 tanesi büyük, 797 tanesi de KOBÝ ölçeðindeki firmalardýr.

Projelerin 1264 tanesi KOBÝ ölçeðindeki firmalar tarafýndan, 1118 tanesi de büyük ölçekli firmalar tarafýndan verilmiþtir. Projelerin sayýsal olarak %53' ü KOBÝ' lere ait olmasýna raðmen, saðlanan proje desteðinin %27' si KOBÝ' lere aittir. Bu durum, ortalama birim proje maliyetlerinden de görülmektedir; yýllara göre, KOBÝ projelerinin birim desteði yaklaþýk 11.000 ile 36.000 ABD dolarý arasýnda, büyük firmalarýn projeleri de 42.000 ile 176.000 ABD dolarý arasýnda deðiþmektedir.

EUREKA çerçevesinde þimdiye kadar tamamlanmýþ olan 22 proje vardýr; toplam bütçesi 208.406.000 ABD dolarý olan projeler için Türkiye 18.070.000 ABD dolarlýk katký yapmýþtýr. 42 kuruluþun katýldýðý bu projelerde 15 KOBÝ, 10 büyük ölçekli firma ve 17 üniversite veya kamu kuruluþu yer almýþtýr. Halen devam eden 25 proje vardýr ve bu projelerin toplam bedeli 152.490.000 ABD dolarýdýr. Bu projelere Türkiye 28.170.000 ABD dolarý katký yapmýþ; 19 KOBÝ, 9 büyük ölçekli firma ve 21 üniversite veya kamu kuruluþu yer almýþtýr.

Kurucu üyeleri aðýrlýklý olarak sektörden oluþan TTGV' nin finansal kaynaklarý Hazine Müsteþarlýðý, Dünya Bankasý ve Dýþ Ticaret Müsteþarlýðý tarafýndan saðlanmaktadýr. Kurulduðu 1991 yýlýndan bu yana Hazine Müsteþarlýðý/Dünya Bankasý kaynaklarý ile Teknoloji Geliþtirme Projesi desteði saðlamaktadýr. Bugüne kadar TTGV, toplam 258 teknoloji geliþtirme projesine yaklaþýk 100 milyon ABD Dolarý tutarýnda destek saðlamýþtýr. TTGV' nin proje desteði saðladýðý firmalarýn %73' ü 1-200 arasýnda çalýþana sahip KOBÝ ölçeðindeki iþletmelerdir. Firmalar yaþ durumuna göre deðerlendirilecek olursa, %53' ünün 10 yaþ altý, % 19,5' inin 11-20 yaþ arasý, % 19,5' inin 21-30 yaþ arasý ve % 8' inin de 30 yaþ üzeri olduðu görülür. Desteklenen firmalarýn %70' inde AR-GE personeli sayýsý 10 kiþiden azdýr. %22'sinde 11-50 arasýndadýr ve sadece %8' inde 50 kiþinin üzerindedir. Firmalarýn %24' ünün yýllýk AR-GE harcamasý 100.000 ABD dolarýnýn altýndadýr. %56' sýnýn 100 bin ile 1 milyon ABD dolarý arasýnda olup %20' sinde ise 1 milyon ABD dolarýndan fazladýr. Desteklenen projelerde görev alan personelin öðrenim durumuna bakarsak sadece %16' sýnýn doktoralý olduðunu, %27' sinin yüksek lisans ve %42' sinin de lisans derecesine sahip olduðunu görüyoruz. Bu projelerde alýnan hizmet alýmýnýn %52' sinin üniversitelerden, %20' sinin kamu kuruluþlarýndan ve % 28' inin de özel sektörden alýndýðý belirtilmiþtir. Her ne kadar hizmet alýmýnýn yarýdan fazlasý üniversitelerden yapýlýyorsa da proje bedeli içindeki yapýnýn ne olduðu konusunda bir bilgiye eriþilememiþtir.

KOSGEB tarafýndan saðlanan "geri ödemeli" veya "geri ödemesiz" desteklerin tutarý ve desteklenen proje veya iþletme sayýsý hakkýnda bilgi edinilememiþtir. Ancak, "KOBÝ Teþvik Belgesi" sayýsý, niteliði ve tutarý hakkýnda bilgi bulunabilmiþtir. Buna göre; 1997-2002 yýllarý arasýnda "Sabit Yatýrým Tutarý" 192.961.025.000.000 TL olan 6281 adet belge verilmiþ ve 44.042 kiþilik istihdam saðlanmýþtýr. Ayrýca, 104.087.988.000.000 TL "Yatýrým Kredisi" ve 50.427.231.000.000 TL de "Ýþletme Kredisi" olmak üzere toplam 154.515.219.000.000 TL kredi verildiði ifade edilmektedir.
Teknolojik AR-GE desteði saðlayan kurumlardan birisi de Savunma Sanayi Müsteþarlýðý (SSM)' dir. 1986-2000 yýllarý arasýnda bu müsteþarlýðýn saðladýðý gelirlerin tutarý 11,6 Milyar ABD dolarýdýr. Bu kaynak, savunma sistemlerinin tedarik ve modernizasyon projelerinin finansmaný ve yerli savunma sanayinin kalkýndýrýlmasý amacýyla kullanýlmaktadýr. Giderlerin daðýlýmý ise, %2,0 idari; %7,0 kamulaþtýrma; %70.1 projeler; %20,5 diðer; ve % 04 AR-GE harcamalarý þeklindedir. 1986-2000 yýllarý arasýnda SSM' de toplanan 11,6 milyar dolar gelirin yaklaþýk %70'i savunma gücümüzün modernizasyonu amaçlý projelerde kullanýlmýþtýr. Bu gelirin, %0,4' lük 38 milyon dolar gibi çok küçük bir kýsmý AR-GE' ye ayrýlabilmiþtir. 2002 yýlýnda beklenen 700 milyon dolarlýk gelirin %90' lýk kýsmýnýn Türk Silahlý Kuvvetlilerinin modernizasyon projelerine harcanmasý, kalan kýsmýnda bugüne kadar gerçekleþmiþ daðýlýmdan farklý olarak, AR-GE' ye en az %2' lik pay ayrýlmasý hedeflenmiþtir.

Akademik AR-GE çalýþmalarýna destek saðlayan en önemli iki kurumdan birisi olan DPT' in saðlamýþ olduðu desteklerde gerek baþvuru sürecinde gerekse destek saðlandýðý taktirde proje finansmanýnýn kullanýlmasý süreçlerinde üniversite rektörlükleri devrededir.

Ayrýca, bu projeler "teknolojik araþtýrma" projeleri olarak adlandýrýlmaktadýr ve tam olarak "akademik AR-GE" projeleri olduðunu da söylemek mümkün deðildir. Üniversitelerimizde, 2000 yýlýnda 386 proje için 144.176 milyar TL, 2001 yýlýnda 390 proje 199.170 milyor TL, 2002 yýlýnda 344 projeye 583.228 milyar TL ve 2003 yýlýnda da 239 projeye 584.341 milyar TL destek saðlanmýþtýr. Ortalama proje destek miktarlarý 2000 yýlýnda 374 milyar TL, 2001 yýlýnda 511 milyar TL, 2002 yýlýnda 1.695 milyar TL, 2003 yýlýnda 2.445 milyar TL mertebelerinde olmuþtur.
Ancak; Ankara, Ýstanbul ve Ýzmir' deki 12 devlet üniversitesi gerek sayýsal olarak gerekse bütçe bakýmýndan bu desteklerin büyük kýsmýný almýþlardýr. Bu arada; DPT projelerinin yýllara yayýlan özellikte olduðu, yani proje destek miktarlarýnýn yýllýk ödenek miktarlarý olmadýðý unutulmamalýdýr.
Gerçekleþen yýllýk harcama miktarlarý; 1999 yýlýnda 29 260 milyar TL, 2000 yýlýnda 34.035 milyar TL, 2001 yýlýnda 80.556 milyar TL ve 2002 yýlýnda da 132. 456 milyar olmuþtur.

Akademik AR-GE çalýþmalarýna gerçek anlamda destek saðlayan tek kurum olarak TÜBÝTAK' ýn da saðladýðý destek miktarlarýnýn yeterli olduðunu söylemek zordur.

1990 ile 2002 yýllarý arasýnda TÜBÝTAK araþtýrma gruplarýnca desteklenen proje sayýlarýna bakýldýðýnda saðlanan desteðin ne yazýk ki çok küçük miktarlada olduðu görülmektedir. Bu sürede, Elektrik, Elektronik, Enformatik Araþtýrma Grubu' na önerilen 357 projenin 13 tanesi geri çekilmiþ, 197 tanesi reddedilmiþ ve 142' si desteklenmiþtir. Ayrýca, alt yapý projesi olarak önerilen 41 projeden 18 tanesi ve önerilen 32 uluslar arasý projeden de 26 tanesi desteklenmiþtir. Ünite projeleri ve doktora sonrasý projeler de dikkate alýndýðýnda, önerilen toplam 457 projeden 198 tanesi desteklenmiþtir. Makine, Kimyasal Teknolojiler, Malzeme ve Ýmalat Sistemleri Araþtýrma Grubu, bu süre içinde toplam 309 proje desteklemiþtir. Ýnþaat ve Çevre Teknolojileri Araþtýrma Grubu, 156 araþtýrma projesi, 19 alt yapý projesi olmak üzere bu sürede toplam 175 proje desteklemiþtir. Veteriner ve Hayvancýlýk Araþtýrma Grubu, 332 proje desteklemiþtir. Saðlýk Bilimleri Araþtýrma Grubu, 1963 yýlýndan 2002 yýlýna kadar desteklenen projelere iliþkin istatistikleri vermiþtir, ve buna göre önerilen toplam 2552 projeden 960 tanesinin desteklendiði görülmektedir. Diðer taraftan, Tarým, Orman ve Gýda Teknolojileri, Temel Bilimler, Yer, Deniz, Atmosfer Bilimleri Araþtýrma Gruplarý tarafýndan bu sürede desteklenen projeler hakkýda sayýsal verilere ulaþýlamamýþtýr.

TÜBÝTAK' ýn araþtýrma gruplarý aracýlýðýyla akademik AR-GE çalýþmalarýna saðladýðý destek miktarlarý hakkýnda TÜBÝTAK' ýn 2001 ve 2002 yýllarý faaliyet raporlarýndan bilgi edinilmiþtir. 2001 yýlýnda önerilen 966 araþtýrma projesinden 348 ve 115 alt yapý projesinden 60 proje olmak üzere 408 proje desteklenmiþtir. Araþtýrma projeleri için 5.446.154.768.000 TL ve alt yapý projeleri için de 98.431.910.000 TL destek saðlanmýþtýr. 2002 yýlýnda ise 1008 araþtýrma proje önerisiden 443 tanesinin ve alt yapý projesi olarak da önerilen 154 projeden 91 tanesinin desteklenmesine karar verilmiþtir. Toplam olarak, araþtýrma projeleri için 10.121.916.290.000 TL ve alt yapý projeleri için de 232.175.000.000 TL destek verilmiþtir. Ortalama proje destek miktarlarý 2001 yýlýnda araþtýrma projeleri için yaklaþýk 15.650 milyon TL ve alt yapý projeleri için de 1.641 milyon TL ve 2002 yýlýnda da araþtýrma projeleri için 22.849 milyon TL ve alt yapý projelerinde 2.551 milyon Tl olmuþtur. Elektrik, Elektronik, Enformatik; Makine, Kimyasal Teknolojiler, Malzeme ve Ýmalat Sistemleri; Ýnþaat ve Çevre Teknolojileri araþtýrma gruplarý tarafýndan mühendislik çalýþmalarýna verilen ortalama proje desteði 2001 yýlýnda 30. 238 milyon TL ve 2002 yýlýnda da 32.411 milyon TL olup, genel ortalamadan daha yüksektir. Toplam proje desteklerinin yaklaþýk %40' ý mühendislik çalýþmalarýna saðlanmýþken 2002 yýlýnda bu miktar %30.1' e düþmüþtür. TÜBÝTAK' ýn temel bilim çalýþmalarýna verdiði destekten bu alandaki çalýþmalara önem verildiði anlaþýlmaktadýr. Toplam desteðin yaklaþýk %25' i 2001 yýlýnda ve %30' u da 2002 yýlýnda temel bilim çalýþmalarýna ayrýlmýþtýr.

Deðiþik kaynaklardan alýnarak daha önce sunulmuþ olan veriler sadece proje bazýnda yapýlan çalýþmalara saðlanan destekler hakkýndadýr. Halbuki, genel bir açýdan deðerlendirme yapýldýðýnda; 1990 ile 2000 yýllarý arasýnda "AR-GE harcamalarýnýn GSYÝH içindeki oraný" nýn %0,32' den %0,64' e yükseldiði, "toplam AR-GE harcamalarý" nýn 855 600 bin ABD dolarýndan 2.749.200 bin ABD dolarýna ulaþtýðý ve "istihdam edilen 10.000 kiþiye düþen AR-GE personeli sayýsý" nýn ise 7,5' tan 13,1' e çýktýðý görülür. Sevindirici bir geliþme gibi görünse de varýlan noktanýn yeterli olmadýðý, OECD ülkeleri ile kýyaslandýðýnda yaratýlan potansiyelin eþik deðerlerin bile çok gerilerinde olduðu bilinmektedir.

Kaynak:

A.H.Serbest, Mühendislik Fakülteleri Altyapýsý ve AR-GE Kaynaklarý, Mühendislik Dekanlar Konseyi 1. Ulusal Mühendislik Kongresi, 20-21 Mayýs 2004 Eski Foça-Ýzmir.